Geschiedenis van de Beemster
De eerste grote droogmakerij uit het prille begin van de zeventiende eeuw

Aan het einde van de vijftiende eeuw vormde het Beemstermeer, samen met de omliggende grote en kleinere plassen in midden Noord-Holland, één reusachtig brakwaterbekken, dat op een aantal plaatsen in open verbinding stond met de Noordzee en de Zuiderzee. Deze situatie was het resultaat van verscheidene oorzaken, waarbij de activiteiten van de mens de voornaamste rol speelden.

Het grote veenmoeras, dat zich bij het begin van onze jaartelling achter een gesloten duinenrij over heel Noord- en Zuid-Holland uitstrekte en van waaruit tal van riviertjes (waaronder de Bamestra) het overtollige regenwater afvoerden, had in de loop der middeleeuwen grote wijzigingen ondergaan. Enerzijds door de steeds rijzende zeespiegel en anderzijds door de uitgebreide veenontginningen voor brandstof en zoutwinning, naast een verlaging van het binnenwaterpeil door verbeterde afwatering, het maken van sluizen en kaden en ontsluiting van de veengronden voor landbouw en veeteelt.

In de loop van de zestiende eeuw was door inklinking het maaiveld in heel Holland zo laag geworden, dat men zich steeds meer moest beschermen tegen het opdringende zeewater. Het omdijken van het gebied, het afsluiten van de open zeegaten en het onderhouden van een netwerk van polderkaden met sluizen en molentjes was dan ook bitter noodzaak. In dit wankele evenwicht vormden de grote diepe meren een ware bedreiging. Zeker wanneer bij stormen grote stukken oeverland werden weggeslagen. Dat onder die weggespoelde of vergraven veenlanden vruchtbare zeeklei lag, was ook allang bekend en veel kleine meertjes waren al drooggemaakt en ontgonnen.

Voor het 'grote werk' echter was de tijd pas rijp aan het einde van de zestiende eeuw door een samenloop van omstandigheden. In de eerste plaats was er een enorme kapitaalsvlucht naar onze streken op gang gekomen door de komst van een groot aantal rijke kooplieden uit de Zuidelijke Nederlanden. Gevlucht voor godsdiensttwisten en onzekere economische vooruitzichten aan het einde van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), hadden met name veel Vlaamse kooplieden en handelshuizen zich gevestigd in Amsterdam, waar zij met hun kapitaal ook een stuk handelskennis en welvaart brachten. Er was echter naast kapitaal en ondernemingslust ook een politieke invloed in de machtige Staten van Holland en Westfriesland nodig om alle bestuurlijke klippen te omzeilen, welke de droogmaking van de grote meren in midden Noord-Holland in de weg stonden.

Technische kennis was er in overvloed. Bekwame land- meters, waterbouwkundigen, molenmakers en ingenieurs bestreden elkaar met de meest futuristische en vaak tegen- strijdige plannen. In dit gezelschap was Jan Adriaenszoon Leeghwater (1575-1650) zeker niet één van de minste. En hij had, als geboren Rijper, juist een grote kennis van de om- liggende meren. In ieder geval werd hij door de bedijkers van de Beemster aangesteld als meestermolenmaker en opzichter over al het technische werk. Deze bedijkers van het circa 7.200 hectare grote Beemster- meer vormden een belangrijk gezelschap. De op 14 april

Borstbeeld van Jan Adriaensz Leeghwater voor het voormalige raadhuis in Midden- beemster. Foto Marjon Slot.

1607 te Den Haag voor dit doel opgerichte compagnie van vijftien leden bestond voor het grootste deel uit Amsterdamse kooplieden en de rest uit de kringen van de hoogste gezags- dragers in de Staten van Holland en Westfriesland. Dit politiek en economisch invloedrijke gezelschap zag kans om binnen 27 dagen het omvangrijke 'octrooi' op hun onderneming door de Staten verleend te krijgen! Tot de belangrijkste initiatiefnemers behoorden ook de gebroeders Dirck en Hendrick van Oss, de gebroeders Cromhout, Pieter Boom en Rombout Hogerbeets. Het grote werk in 1607 begonnen, vond een ontijdig einde toen twee jaar later tijdens een stormvloed de Waterlandse zeedijk op verscheidene plaatsen doorbrak en het instromende zeewater ook de juist drooggevallen Beemster weer overspoelde. Men begon toch weer met nieuwe moed en de nodige verbeteringen aan molens en ringdijk, zodat andermaal het water werd 'uitgeslagen' en in 1612 de droogmakerij een feit was. Op precies te zijn op 19 mei.

Kaart van de Beemster, omstreeks 1717. Rechts van de windroos ligt Schermerhorn, in de hoek linksonder ligt Purmerend. De symmetrie van de vierkanten vindt zijn oorsprong in de renaissance en is ontleend aan de classicistische architectuurtheorie.

Op 4 juli 1612 bezochten de prinsen Maurits en Frederik Hendrik het nieuwe land en werden ze op een maaltijd onthaald in een daarvoor speciaal gebouwde tent in Middenbeemster. Zij werden daarbij aan tafel bediend door Jan Adriaensz, die dat -zoals hij zelf schrijft- een hele eer vond.

Bron: 15e Gids voor de Beemster 1998, uitgave Drukkerij Hoogcarspel Beemster BV,
in samenwerking met de Gemeente Beemster, Middenbeemster, 1998.